اعترافات گاليله، شعور انسان در محكمه
گاليله همچنان يكي از چهرههاي تابناك جنبش نوزايي (رنسانس) به شمار ميرود كه با ژرفبيني و جسارت كمنظيرش، راه آگاهي و شناخت علمي را از راه معتقدات و تعصبات پيشين جدا كرد، و در سراسر دنياي مدرن، به هوش و خرد انساني مقامي پايدار و استوار داد. تلسكوپي كه او درست ۴۰۰ سال پيش اختراع كرد، رهگشاي انسان براي شناخت واقعي كيهان بود. اين واقعيت كه او در محكمۀ "ارباب شريعت" عقايد خود را انكار كرد، ذرهاي از ارج و مقام او نكاسته است.
فرزند خلف رنسانس
آغاز قرن هفدهم جنبش رنسانس در اوج شكوفايي است. رشتههاي علمي با شتابي سرسامآور رشد ميكنند و انسان را در كشف زواياي بيشمار و ناشناخته به پيش ميبرند. گسترش چاپ، رشد آگاهي شهروندي و روحيۀ همكاري علمي سراسر اروپا را فرا گرفته است. هر روز در گوشهاي دانشگاه و آموزشكدهاي تازه باز ميشود.
گاليلهئو گاليلهئي (متولد ۱۵۶۴ در پيزاي ايتاليا) از پيروان اسلوب تازه در شناخت علمي بود، متكي بر مشاهده و تجربۀ عيني، و مستقل از آراي ذهني پيشين. او در عين حال يك مسيحي معتقد بود. گاليله مانند دانشمند همروزگارش يوهانس كپلر، عقيده داشت كه خداوند به انسان خرد بخشيده تا او بتواند "كتاب طبيعت" را بخواند. خداوند جهان را طبق موازين عقلي خلق كرده و كليد شناخت آن را در مغز انسان قرار داده است.
گاليله گفته است: «چگونه ميتوان قبول كرد آفريدگاري كه ما را با عقل و شعور به دنيا آورده است، ما را از به كار بردن اين مواهب منع كند؟»
سال ۱۶۰۹ براي ستارهشناسي علمي، مبتني بر فيزيك و محاسبات رياضي، سالي تعيينكننده بود. در اين سال كپلر نخستين نظريۀ كهكشاني خود را منتشر كرد، و گاليله نخستين تلسكوپ عصر مدرن را در ونيز رو به آسمان گرفت. او اين تلسكوپ را تنها با خبرگيري از ساختمان دستگاهي ساخت كه به تازگي يك دانشمند هلندي طراحي كرده بود. تلسكوپ گاليله را الگوي اصلي تلسكوپهاي مجهز بعدي دانستهاند كه مجموعهاي از عدسيهاي مركب را با فاصلۀ كانوني كوتاه ارائه ميدهند.
روش تازه در علوم
گاليله در كاوشهاي خود تنها به موازين عقلي معتقد بود. او به جاي پيروي از احكام و آراي پيشين، به روش علمي (بر پايهي مشاهده و تجربۀ مستقيم) گرايش داشت. روش او آن بود كه هر قضيهاي را نخست بر پايهي مشاهدات روزمره به رشتهاي از مسائل ساده تجزيه ميكرد، سپس آنها را مطابق توضيحات سادهي رياضي و منطقي حل ميكرد، و سرانجام به استنتاج كلي ميرسيد.
گاليله در دانشگاه پيزا استاد ستارهشناسي بود. او با مطالعات خود به نتيجه رسيد كه آنچه نيكلاس كوپرنيك به صورت تئوريك مطرح كرده بود، دال بر حركت زمين به دور خورشيد، حقيقت دارد. او به ويژه پس از انتقال به دانشگاه شهر پادوا، با شور و شوق بيشتري به دفاع از اين ديدگاه پرداخت.
حمله وارثان جهل و ناداني
كليساي كاتوليك به مركزيت زمين معتقد بود، و به پيروي از متن "سفر آفرينش" تورات (عهد قديم) قرنها آموزش داده بود كه خداوند نخست زمين را آفريد و سپس عرش و سماوات (خورشيد و ستارگان) را پيرامون آن به حركت در آورد.
ارباب كليسا از گاليله خواستند از عقايد تازه دست بردارد و تنها نظريات مورد قبول كليسا را آموزش دهد، اما گاليله به هشدارهاي ارباب كليسا وقعي نگذاشت، تا آنكه رسما "براي اداي توضيحات" به رم احضار شد. محكمۀ تفتيش عقايد (انكيزيسيون) كه به پروندهي گاليله رسيدگي كرد او را كافر شناخت.
حكم دادگاه تفتيش عقايد
حكمي كه دادگاه به گاليله ابلاغ كرد، در متون گوناگون متفاوت است، و درونمايهي آن بدين قرار است:
«عاليجنابان كاردينالهاي محكمۀ تفتيش عقايد در ۲۲ ژوئن ۱۶۳۳ آراي خود را به ترتيب زير اعلام ميكنند:
نخست آن كه نظرگاهي كه خورشيد را ثابت و مركز جهان ميداند، از ديدگاه فلسفي انحرافي و كفرآميز است، زيرا نص صريح كتاب مقدس را نقض ميكند. ديگر آن كه اين نظرگاه كه زمين مركز جهان نيست، بلكه با حركتي دائمي به دور خورشيد ميچرخد، با ايمان ديني مغايرت دارد.
با تائيدات حضرت عيسي مسيح و مادر مقدس مريم عذرا، حكم نهايي خود را چنين اعلام ميكنيم: گاليله، شما از سوي اين مرجع مقدس مظنون به كفر هستيد، زيرا به عقايدي متوسل شدهايد كه با متون مقدس منافات دارد. شما به اين اعتقاد باطل رسيدهايد كه خورشيد ثابت است و زمين از مشرق به سوي مغرب حركت ميكند، يا اين كه زمين در مركز كائنات قرار ندارد.
چگونه بندگان خداوند ميتوانند به نظري معتقد باشند كه با احكام مقدس آسماني در تضاد است؟ هرجا نظريهاي با احكام الهي مغاير باشد، لاجرم بايد در آن نظرات ترديد كرد و شائبۀ كفر و فساد را از آنها زدود.... گاليله، شما از فيض الهي محروم شده و به اشد مجازات محكوم ميشويد.»
هفت كاردينال ارشد بر حكم تكفير گاليله مهر تائيد زدند.
اعترافات گاليله
گاليله در برابر دادگاه متني را قرائت كرد كه براي تبرئۀ خود از پيش آماده كرده بود. او در برابر دادگاه چنين گفت:
«من، گاليلهئو گاليلهئي، فرزند وينچنزو، اهل فلورانس، در سن هفتاد سالگي، در اين دادگاه معدلت حاضر شده، در برابر شما قضات محكمۀ تفتيش زانو ميزنم، بر كتاب مقدس كه اينك در برابر من است، دست ميگذارم و سوگند ياد ميكنم كه همواره به اين كتاب، يكايك تعاليم و نصايح و مواعظ آن اعتقاد داشته و به لطف خداوند در آينده نيز اعتقاد خواهم داشت.
با هدايت عاليجنابان و طلب مغفرت از درگاه پروردگار آشكارا ميگويم: اين نظر كه خورشيد ثابت است و زمين به دور آن ميچرخد، نظري سخيف و باطل است كه هرگز نبايد در جايي تدريس و اشاعه شود. من برائت ابدي خود را از اين نظريه اعلام ميكنم. حقيقت روشن اين است كه زمين مسطح و ثابت است، اين خورشيد و ستارگان هستند كه پيوسته دور زمين ميچرخند.
در برابر سروران گرامي و همه مسيحيان مايل هستم كمترين شائبۀ بيايماني را از خود دور كنم. با قلبي پاك و ايماني استوار از چنين افكار كفرآميز برائت ميجويم. سوگند ميخورم كه نه به صورت كتبي و نه به شكل شفاهي كلمهاي بر خلاف كلام مقدس خداوند ادا نخواهم كرد.
در برابر شما اعلام ميكنم كه اينك به بطلان و نادرستي عقايد پيشين خود واقف شدهام و نور ايمان به قلبم تابيده است. اكنون هر حكم و جزايي كه برايم تعيين شود با ميل و رغبت خواهم پذيرفت.
در پايان متذكر ميشوم كه براي كسب اطمينان از صحت و دقت اعترافات خود، هر آنچه در اينجا گفتم را پيش از اين با شعور و هشياري كامل با خط خود روي كاغذ آوردهام، تا هيچ خللي در آن راه نيابد.»
دفاع از خرد آزاد انساني
تنها چند ماه قبل از قرائت "ندامتنامه" (در ژانويه ۱۶۳۳) گاليله در نامهاي به دوست خود الا ديوداتي توضيح داده بود كه به نظر او متون ديني را نبايد در الفاظ ظاهري درك كرد. گاليله در نامهي يادشده مينويسد:
«اگر بپرسيم كه ماه و خورشيد و ستارگان، حالات و حركات آنها از كجا آمده است، پاسخ ميشنويم كه آنها را پروردگار آفريده است. اگر بپرسيم كتاب مقدس از كجا آمده؟ باز گفته ميشود كه اثر روحالقدس است، يعني از جانب پروردگار آمده است. حالا ميپرسيم پس چگونه است كه كتاب مقدس چيزهايي ميگويد كه با جريان حقيقي امور در تضاد آشكار است و تنها فهم عوام را راضي ميكند؟ در كتاب مقدس بندهايي هست كه برداشت لفظي و مستقيم از آنها چيزي جز كفر و گمراهي نيست، زيرا خداوند را آكنده از نفرت و بيداد نشان مي دهد...»
«پرسش من اين است: چرا بايد براي فهم جهاني كه خلقت خداست، به گفتار خداوند بنگريم به جاي آنكه به كردار او توجه كنيم؟ آيا كردار كمتر از گفتار اهميت دارد؟ من سؤال ميكنم: اگر امروز فردي معتقد به حركت زمين را كافر بدانيم، فردا كه يقين حاصل كرديم كه زمين واقعا حركت ميكند، آيا كليسا با مشكلي جدي روبرو نميشود؟ به نظر من هرجا كلام خداوند با امور واقعي در تضاد قرار گيرد، بايد به امور واقعي تكيه كنيم، زيرا كلام خداوند براي اقناع عوام است، و درست براي تأمين همين منظور به خداوند خصوصياتي ناشايست نسبت ميدهد.»
«از ياد نبريم كه كتاب مقدس تنها به پرسشهاي روحي بشر جواب ميدهد. از اين رو نبايد به ظاهر اين متن تكيه كرد.»
سرانجام گاليله
گاليله به حبس ابد محكوم شد، اما به خاطر كهولت سن به او اجازه دادند كه در خانه خود در حومۀ فلورانس محبوس بماند، تا در سال ۱۶۴۲ درگذشت. يعني درست همان سالي كه ايزاك نيوتن فيزيكدان انگليسي به دنيا آمد، و بر پايه نظريات گاليله فيزيك مدرن را متحول كرد.
نزديك چهار قرن بعد پاپ ژان پل دوم در سال ۱۹۹۲ رسوايي محاكمه گاليله را "سوءتفاهمي دردناك" در تاريخ مسيحيت دانست كه از تقابل دانايي و ايمان زاده شده بود. در فوريه ۲۰۰۹ واتيكان مراسمي رسمي براي بزرگداشت گاليله برگزار كرد.
علي اميني نجفي - پژوهشگر مسائل فرهنگي
گاليله همچنان يكي از چهرههاي تابناك جنبش نوزايي (رنسانس) به شمار ميرود كه با ژرفبيني و جسارت كمنظيرش، راه آگاهي و شناخت علمي را از راه معتقدات و تعصبات پيشين جدا كرد، و در سراسر دنياي مدرن، به هوش و خرد انساني مقامي پايدار و استوار داد. تلسكوپي كه او درست ۴۰۰ سال پيش اختراع كرد، رهگشاي انسان براي شناخت واقعي كيهان بود. اين واقعيت كه او در محكمۀ "ارباب شريعت" عقايد خود را انكار كرد، ذرهاي از ارج و مقام او نكاسته است.
فرزند خلف رنسانس
آغاز قرن هفدهم جنبش رنسانس در اوج شكوفايي است. رشتههاي علمي با شتابي سرسامآور رشد ميكنند و انسان را در كشف زواياي بيشمار و ناشناخته به پيش ميبرند. گسترش چاپ، رشد آگاهي شهروندي و روحيۀ همكاري علمي سراسر اروپا را فرا گرفته است. هر روز در گوشهاي دانشگاه و آموزشكدهاي تازه باز ميشود.
گاليلهئو گاليلهئي (متولد ۱۵۶۴ در پيزاي ايتاليا) از پيروان اسلوب تازه در شناخت علمي بود، متكي بر مشاهده و تجربۀ عيني، و مستقل از آراي ذهني پيشين. او در عين حال يك مسيحي معتقد بود. گاليله مانند دانشمند همروزگارش يوهانس كپلر، عقيده داشت كه خداوند به انسان خرد بخشيده تا او بتواند "كتاب طبيعت" را بخواند. خداوند جهان را طبق موازين عقلي خلق كرده و كليد شناخت آن را در مغز انسان قرار داده است.
گاليله گفته است: «چگونه ميتوان قبول كرد آفريدگاري كه ما را با عقل و شعور به دنيا آورده است، ما را از به كار بردن اين مواهب منع كند؟»
سال ۱۶۰۹ براي ستارهشناسي علمي، مبتني بر فيزيك و محاسبات رياضي، سالي تعيينكننده بود. در اين سال كپلر نخستين نظريۀ كهكشاني خود را منتشر كرد، و گاليله نخستين تلسكوپ عصر مدرن را در ونيز رو به آسمان گرفت. او اين تلسكوپ را تنها با خبرگيري از ساختمان دستگاهي ساخت كه به تازگي يك دانشمند هلندي طراحي كرده بود. تلسكوپ گاليله را الگوي اصلي تلسكوپهاي مجهز بعدي دانستهاند كه مجموعهاي از عدسيهاي مركب را با فاصلۀ كانوني كوتاه ارائه ميدهند.
روش تازه در علوم
گاليله در كاوشهاي خود تنها به موازين عقلي معتقد بود. او به جاي پيروي از احكام و آراي پيشين، به روش علمي (بر پايهي مشاهده و تجربۀ مستقيم) گرايش داشت. روش او آن بود كه هر قضيهاي را نخست بر پايهي مشاهدات روزمره به رشتهاي از مسائل ساده تجزيه ميكرد، سپس آنها را مطابق توضيحات سادهي رياضي و منطقي حل ميكرد، و سرانجام به استنتاج كلي ميرسيد.
گاليله در دانشگاه پيزا استاد ستارهشناسي بود. او با مطالعات خود به نتيجه رسيد كه آنچه نيكلاس كوپرنيك به صورت تئوريك مطرح كرده بود، دال بر حركت زمين به دور خورشيد، حقيقت دارد. او به ويژه پس از انتقال به دانشگاه شهر پادوا، با شور و شوق بيشتري به دفاع از اين ديدگاه پرداخت.
حمله وارثان جهل و ناداني
كليساي كاتوليك به مركزيت زمين معتقد بود، و به پيروي از متن "سفر آفرينش" تورات (عهد قديم) قرنها آموزش داده بود كه خداوند نخست زمين را آفريد و سپس عرش و سماوات (خورشيد و ستارگان) را پيرامون آن به حركت در آورد.
ارباب كليسا از گاليله خواستند از عقايد تازه دست بردارد و تنها نظريات مورد قبول كليسا را آموزش دهد، اما گاليله به هشدارهاي ارباب كليسا وقعي نگذاشت، تا آنكه رسما "براي اداي توضيحات" به رم احضار شد. محكمۀ تفتيش عقايد (انكيزيسيون) كه به پروندهي گاليله رسيدگي كرد او را كافر شناخت.
حكم دادگاه تفتيش عقايد
حكمي كه دادگاه به گاليله ابلاغ كرد، در متون گوناگون متفاوت است، و درونمايهي آن بدين قرار است:
«عاليجنابان كاردينالهاي محكمۀ تفتيش عقايد در ۲۲ ژوئن ۱۶۳۳ آراي خود را به ترتيب زير اعلام ميكنند:
نخست آن كه نظرگاهي كه خورشيد را ثابت و مركز جهان ميداند، از ديدگاه فلسفي انحرافي و كفرآميز است، زيرا نص صريح كتاب مقدس را نقض ميكند. ديگر آن كه اين نظرگاه كه زمين مركز جهان نيست، بلكه با حركتي دائمي به دور خورشيد ميچرخد، با ايمان ديني مغايرت دارد.
با تائيدات حضرت عيسي مسيح و مادر مقدس مريم عذرا، حكم نهايي خود را چنين اعلام ميكنيم: گاليله، شما از سوي اين مرجع مقدس مظنون به كفر هستيد، زيرا به عقايدي متوسل شدهايد كه با متون مقدس منافات دارد. شما به اين اعتقاد باطل رسيدهايد كه خورشيد ثابت است و زمين از مشرق به سوي مغرب حركت ميكند، يا اين كه زمين در مركز كائنات قرار ندارد.
چگونه بندگان خداوند ميتوانند به نظري معتقد باشند كه با احكام مقدس آسماني در تضاد است؟ هرجا نظريهاي با احكام الهي مغاير باشد، لاجرم بايد در آن نظرات ترديد كرد و شائبۀ كفر و فساد را از آنها زدود.... گاليله، شما از فيض الهي محروم شده و به اشد مجازات محكوم ميشويد.»
هفت كاردينال ارشد بر حكم تكفير گاليله مهر تائيد زدند.
اعترافات گاليله
گاليله در برابر دادگاه متني را قرائت كرد كه براي تبرئۀ خود از پيش آماده كرده بود. او در برابر دادگاه چنين گفت:
«من، گاليلهئو گاليلهئي، فرزند وينچنزو، اهل فلورانس، در سن هفتاد سالگي، در اين دادگاه معدلت حاضر شده، در برابر شما قضات محكمۀ تفتيش زانو ميزنم، بر كتاب مقدس كه اينك در برابر من است، دست ميگذارم و سوگند ياد ميكنم كه همواره به اين كتاب، يكايك تعاليم و نصايح و مواعظ آن اعتقاد داشته و به لطف خداوند در آينده نيز اعتقاد خواهم داشت.
با هدايت عاليجنابان و طلب مغفرت از درگاه پروردگار آشكارا ميگويم: اين نظر كه خورشيد ثابت است و زمين به دور آن ميچرخد، نظري سخيف و باطل است كه هرگز نبايد در جايي تدريس و اشاعه شود. من برائت ابدي خود را از اين نظريه اعلام ميكنم. حقيقت روشن اين است كه زمين مسطح و ثابت است، اين خورشيد و ستارگان هستند كه پيوسته دور زمين ميچرخند.
در برابر سروران گرامي و همه مسيحيان مايل هستم كمترين شائبۀ بيايماني را از خود دور كنم. با قلبي پاك و ايماني استوار از چنين افكار كفرآميز برائت ميجويم. سوگند ميخورم كه نه به صورت كتبي و نه به شكل شفاهي كلمهاي بر خلاف كلام مقدس خداوند ادا نخواهم كرد.
در برابر شما اعلام ميكنم كه اينك به بطلان و نادرستي عقايد پيشين خود واقف شدهام و نور ايمان به قلبم تابيده است. اكنون هر حكم و جزايي كه برايم تعيين شود با ميل و رغبت خواهم پذيرفت.
در پايان متذكر ميشوم كه براي كسب اطمينان از صحت و دقت اعترافات خود، هر آنچه در اينجا گفتم را پيش از اين با شعور و هشياري كامل با خط خود روي كاغذ آوردهام، تا هيچ خللي در آن راه نيابد.»
دفاع از خرد آزاد انساني
تنها چند ماه قبل از قرائت "ندامتنامه" (در ژانويه ۱۶۳۳) گاليله در نامهاي به دوست خود الا ديوداتي توضيح داده بود كه به نظر او متون ديني را نبايد در الفاظ ظاهري درك كرد. گاليله در نامهي يادشده مينويسد:
«اگر بپرسيم كه ماه و خورشيد و ستارگان، حالات و حركات آنها از كجا آمده است، پاسخ ميشنويم كه آنها را پروردگار آفريده است. اگر بپرسيم كتاب مقدس از كجا آمده؟ باز گفته ميشود كه اثر روحالقدس است، يعني از جانب پروردگار آمده است. حالا ميپرسيم پس چگونه است كه كتاب مقدس چيزهايي ميگويد كه با جريان حقيقي امور در تضاد آشكار است و تنها فهم عوام را راضي ميكند؟ در كتاب مقدس بندهايي هست كه برداشت لفظي و مستقيم از آنها چيزي جز كفر و گمراهي نيست، زيرا خداوند را آكنده از نفرت و بيداد نشان مي دهد...»
«پرسش من اين است: چرا بايد براي فهم جهاني كه خلقت خداست، به گفتار خداوند بنگريم به جاي آنكه به كردار او توجه كنيم؟ آيا كردار كمتر از گفتار اهميت دارد؟ من سؤال ميكنم: اگر امروز فردي معتقد به حركت زمين را كافر بدانيم، فردا كه يقين حاصل كرديم كه زمين واقعا حركت ميكند، آيا كليسا با مشكلي جدي روبرو نميشود؟ به نظر من هرجا كلام خداوند با امور واقعي در تضاد قرار گيرد، بايد به امور واقعي تكيه كنيم، زيرا كلام خداوند براي اقناع عوام است، و درست براي تأمين همين منظور به خداوند خصوصياتي ناشايست نسبت ميدهد.»
«از ياد نبريم كه كتاب مقدس تنها به پرسشهاي روحي بشر جواب ميدهد. از اين رو نبايد به ظاهر اين متن تكيه كرد.»
سرانجام گاليله
گاليله به حبس ابد محكوم شد، اما به خاطر كهولت سن به او اجازه دادند كه در خانه خود در حومۀ فلورانس محبوس بماند، تا در سال ۱۶۴۲ درگذشت. يعني درست همان سالي كه ايزاك نيوتن فيزيكدان انگليسي به دنيا آمد، و بر پايه نظريات گاليله فيزيك مدرن را متحول كرد.
نزديك چهار قرن بعد پاپ ژان پل دوم در سال ۱۹۹۲ رسوايي محاكمه گاليله را "سوءتفاهمي دردناك" در تاريخ مسيحيت دانست كه از تقابل دانايي و ايمان زاده شده بود. در فوريه ۲۰۰۹ واتيكان مراسمي رسمي براي بزرگداشت گاليله برگزار كرد.
علي اميني نجفي - پژوهشگر مسائل فرهنگي
salam kheili jaleb bod mokhtasar mofid lezat boordam mamnooon sabz bashid....abed_406@yahoo.com
پاسخ دادنحذف